بلکا

در بسیاری از منابع موجود،  کلمه بلکا به معنی حکیم و دانا معنی شده است.

در برخی منابع کلمه بلکا به عنوان اسم خاص به کار رفته است

در مبحث ریشه یابی، بلکا از ریشه بیلیک به معنای پند و اندرز آمده است و به معنی فرد عاقل و صاحب حکمت است.

ذکر برخی منابع

در کتاب دیوان لغات الترک که توسط محمود بن الحسین الکاشغری نوشته و توسط آقای دکتر حسین محمدزاده صدیق به فارسی برگردان گردیده است، چنین آمده است :

 تکواژ بیلکا مشتق از کلمه بلدی (bildi)،یعنی دانست و در معنای خردمند،حکیم و دانشی مرد به کار رفته است. (ص 79 )

همچنین :

بِلِک (bilig) به معنای دانش،علم ،حکمت و عقل وخرد (ص238)

بلکا (bilgə) حکیم – دانشمند و عالم – خردمند    در این بیت نیز آمده است :

                 بلکا ارک اذکو تتب سوزن اشت                    ارذمنی اکرنبن اشقا سرا 

 یعنی :   خردمند، مرد را نیکودار و سخنش بنیوش        فضائل او را بیاموز و آموخته هایت را کار بند

در کتاب این توضیح نیز آمده است : سخنان مرد دانشمند ، خردمند و حکیم را فرا گوش دار، از او ادب و فضیلت بیاموز و به آنچه آموخته ای عمل کن.  (ص 256)

بلکا بک (bilga bag) به معنای مرد دانشمند،خرد ورز و حکیم.   (ص256)

خان اویغور را کول بلکا خان نامیده اند. یعنی خرد و عقل او چون برکه و آبگیر است. در اینجا خواسته اند فزونی عقل را از لحاظ بسیاری ، به محل جوشیدن آب مانند سازند. (ص256)

بکو بلکا (Bugu bilga) به معنای شخص عاقل. (ص256)

یکرک بلکا(yugruk bilga) :به دانشمندان حاذق، خردمند، بافضیلت و ماهر گفته می شده است. (ص460)

در بیتی در این کتاب نیز بلکا به این صورت بکار رفته است :

بلکا ارن سفلرن الغل اکت            ادکوسفع ادلسا اورکا ستکار

یعنی :سخنان دانشی مردان را به عنوان اندرز فرا گیر         زیرا اگر سخن نیکو کارگر افتد، در دل جا میگیرد (ص504-505 )

در بیتی دیگر نیز اینچنین آمده است :

بلکا ارک بلب سن             بقل اننک تبارو

یعنی : که چون مرد دانشمندی یافتی          به سوی او بنگر   ( ص 620)

واژه بلکا تکین نخستین بار در ایران در تاریخ بیهقی آمده است و مرتبط است به حاجب بزرگِ دربارِ سلطان مسعود غزنوی با نام " بلکا تکین" و به عنوان نام خاص برای مردان به کار می رفته است. در این کتاب نام بلکا تکین به کرات تکرار گردیده است. ص 58 – 190-197-199-201-285-294-312-321-327-358-374-384و...)

در کتاب اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی تألیف آقای حسن انوری نیز آمده است  که در عهد غزنویان و سلجوقیان بلکا در ترکیب با کلمات دیگر به عنوان اسم خاص مردان به کار می رفته است .

در این کتاب آمده است : صرفنظر از شخص سلطان که در راس همه تشکیلات مملکتی قرارداشته بزرگترین فرد درگاه یا دربار عبارت بوده است از "حاجب بزرگ"که آن را حاجب سالار و حاجب کبیر نیز می گفته اند. حاجب بزرگ به منزله وزیر دربار امروزی بوده و از افراد نزدیک به سلطان به شمار می رفته است.

بعد از مرگ محمود غزنوی در زمان پسرش مسعود غزنوی ،حاجب بزرگ بلکا تکین بوده است.  (ص31)

همچنین آمده است :

بلکا عنوان و نسبتی است که ترکها به امرای خود می داده اند ومعنی آن حافظ و پاسبان است و در بسیاری از کنب و منشات قدیم عنوان بلکا با این ترکیبات ملاحظه میشود.

اینانج بلکا،اینانج قتلغ بلکاوالغ بلکا.

درشعر سوزنی سمرقندی به صورت اسم خاص آمده است :

قدرت آل نوح بلکا بک                       زاقتدار قدر طغان خان است  (ص239)

کتاب دانشنامه جهان اسلام که  دايرة المعارفي است درباره آموزه هاي دين اسلام و تمدن و فرهنگ ملل مسلمان از آغاز پيدايش اسلام تا زمان حاضر و بنیاد دایره المعارف اسلامی (بنیانگذار آیه الله سید علی خامنه ای)  زیر نظر هیات امنا که متشکل از آقایان غلامعلی حداد عادل ، عبدالکریم سروش ، صادق لاریجانی ، علی اکبر ولایتی و....    آنرا به چاپ رسانده است ، آورده است:

بلکا پیش از مهاجرت ترکها از آسیای میانه به ایران یکی از عناوین و القاب حکومتی آنها بوده و در زمان هونهای آسیا نیز به کار می رفته است.به گزارش این منبع عنوان بلکا پس از نام فرمانروا یا ولیعهد می آمده و لقب یکی از نزدیکترین افراد پادشاه بوده است.ظاهرا این لقب با لقب گوذر کین نزد هونها - که بعد از نام یبغو(امیر غزها) می آمده - و با عنوان (خاقان به) که میان خزرها به کار می رفته شباهتهایی دارد.

اگر همانندی این عناوین را در نظر بگیریم میتوان وظایف بلکا را نیز همانند "خاقان به" فرماندهی سپاهیان در جنگ اداره امور کشوری ،حل و عقد امور نواحی تصرف شده و مجازات دانست.

د رامپراتوری هونها(Hien)،عنوان بلکا پس از تانهو بلندترین مقام کشوربود.ترکهای اویغور نیز بلکا را به صورت"قتلغ بیلگا"عنوانی برای فرمانروایان خود به کار می بردند.

همچنین کلمه بلکا درزمان چنگیز خان بصورت تحریف شده بلکوتی نویان آمده است. بلکوتی نویان یکی از فرزندان یسوکای بهادر پدر چنگیز خان مغول بوده است.

در کتاب سیرت جلال الدین منکبرنی نوشته محمدبن امحد نسوی بلگا خان به عنوان نام خاص بکار رفته است (ص32- 35- 159)

در کتاب اسناد و نامه های تاریخی تهران تألیف سید علی موید ثابتی، نامه ای از جانب رکن الدوله دیلمی به بلکا پسر ونداد خرشید موجود می باشد که ظاهرا بلکا نام یکی از امرا و پادشاهان مازندران بوده است . در پاورقی این کتاب نیز بلکا را عنوان و نسبتی ذکر کرده که ترکها به امرای خود می داده اند و معنی آنرا حافظ و پاسبان ذکر کرده است . همچنین اسامی ترکیبی بلکا را نیز آورده است که در کتاب اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی نیز به این پاورقی استناد گردیده است. (ص3)

در کتاب امپراطوری صحرانوردان نوشته رنه گروسه  (مورخ، محقق و دانشمند شهیر فرانسوی که به تاریخ مشرق زمین و خاور دور توجه خاصی داشته است)،  ترجمه عبدالحسین میکده  آمده است که ترکهای اویغور بلکا را به صورت قتلغ بیلگا و به عنوان نام فرمانروایان خود بکار می برده اند. (ص204)

اوحد الدین محمدبن محمد انوری معروف به انوری ابیوردی استاد قصیده سرای بزرک در قصیده شماره 112 خود در مدح امیر اسفهسالار فخرالدین اینانج بلکا خاصبک نیز بلکا را به عنوان نامی خاص آورده است.

“خاصبک” به معنی شخص نیک و درستکار است. در تاریخ ترک و آذربایجان شخصیتهای چندی با نام خاصبک وجود داشته اند. یکی از اینها، نصرت الدین ارسلان آبه (آبا) خاصبک پسر آق سنقر (١١٧٤-١١٣٥)، از سرشناسان سلاله ترکی-آذربایجانی احمد یلیان (آغ سونقوریان) و از مشهورترین چهره‏های این خاندان است که بیش از چهل سال فرمانروایی کرده است. دیگری امیر اسفهسالار فخرالدین اینانج بلکا (بیلگه) خاصبک است که انوری قصیده ای در مدح وی سروده است:بای بک

در کتاب فرهنگ واژگان تــــبری با همانندهای مازندرانی، استاربادی، گیلی و قصرانی  کار گروه مولفان زیر نظر جانگیر نصری اشرفی جلد اول که با مشارکت و حمایت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به چاپ رسیده است کلمه بلکا ، بلکا تکین و بلکا تگین  همراه با معانی آورده شده است (ص4969-4970-4971)

لغت نامه دهخدا نیز بلکا و بلکاتکین را در فهرست معانی خود آورده است. (ص254)

کتاب شرفنامه منیری یا فرهنگ ابراهیمی جلد اول که توسط ابراهیم قوام فاروقی و توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات به چاپ رسیده است ، بلکا را دانا معنی کرده است. (ص133)

نشریه نامه آستان قدس در مورد شماره 39 خود به لغت بلکا اشاره نموده است و منابعی را چون کتاب آثار ایران  معرفی نموده که کلمه بلکا در آنها قید گردیده است. ( صفحه 104)

کتاب فرهنگ واژگان ترکی در فارسی نیز بلکا را دانا، حکیم و دانشمند معنی کرده است. ( صفحه 56)

در پایان با وجود همه شواهد و قرائن باید این  نکته را خاطر نشان کرد که ایران طی دوران تاریخی خود شاهد هزار سال حکمرانی سلسله های ترک نژاد بوده است و زبان ترکی نیز بخشی از زبان ایرانیان را در طول سالیان و همچنین حال حاضر تشکیل می دهد .